​Edhe nëse nuk e kishe njohur nga afër, Namir Lapardhjaja ishte një prani e vazhdueshme në jetën publike përmes shkrimeve të tij. Ai ishte nga ata autorë që nuk kalojnë pa u vënë re, sepse nuk shkruajnë për të mbushur hapësirë, por për të trazuar ndërgjegje.

Vdekja e tij e parakohshme nuk është vetëm një humbje familjare. Është një humbje për gazetarinë, për publicistikën dhe mbi të gjitha për një kulturë debati që sot ka më shumë nevojë se kurrë për zëra të sinqertë dhe të pakompromis.

Lapardhjaja ishte një publicist i mprehtë dhe një analist i realitetit shqiptar, që nuk e shihte vendin e tij me cinizëm, por me një dashuri të vështirë, me atë lloj dashurie që të detyron të flasësh, të kritikosh dhe të mos heshtësh përballë asaj që nuk shkon. Ai e njihte Shqipërinë e tranzicionit në thelb, me gjithë kontradiktat, zhgënjimet dhe shpresat e saj të papërmbushura.

Në një kohë kur shumëkush zgjedh kompromisin, ai zgjodhi koston. Të ndjekësh pasionin dhe të mbrosh bindjet në një realitet të brishtë institucionalisht dhe moralisht ka çmim, dhe ai e pagoi këtë çmim pa hezitim. Jeta e tij ishte e lidhur ngushtë me letrat, me kërkimin dhe me përpjekjen për t’i rikthyer shoqërisë një sens reflektimi që shpesh mungon.

Një nga dimensionet më të forta të mendimit të tij ishte raporti kritik me të djathtën shqiptare. Si një i përndjekur nga sistemi i kaluar, ai iu bashkua asaj me besimin se do të përfaqësonte vlerat e lirisë dhe dinjitetit. Por zhgënjimi që pasoi ishte i thellë. Për të, kjo nuk ishte thjesht një zhgënjim politik, por një plagë personale, një ndjenjë braktisjeje që rëndonte mbi një histori tashmë të mbushur me dhimbje.

Pikërisht ky dimension e bënte zërin e tij të veçantë, sepse ai nuk fliste nga distanca, por nga përvoja. Nuk kritikonte për efekt retorik, por sepse kishte besuar. Dhe kur një zë që ka besuar flet për zhgënjimin, ai meriton të dëgjohet më shumë se kushdo tjetër.

Sot, përballë largimit të tij, tundimi është të rikthehemi te temat që ai vetë ngrinte me aq këmbëngulje. Por ndoshta sot nuk është dita për këtë. Sot është dita për të kuptuar boshllëkun që lë pas një njeri që jetoi me integritet intelektual dhe pasion të rrallë për fjalën.
​
Sepse në fund, humbja e Namir Lapardhjasë nuk është vetëm një penë më pak. Është një zë më pak , dhe zërat si i tij nuk zëvendësohen lehtë.

Nesër filmi "One Battle After Another" do të jetë në garë për Oscar. Por njeriu që i dha shpirt këtij projekti nuk do të jetë fizikisht aty për ta përjetuar këtë moment. Ai do ta ndjekë nga lart, nga qielli i engjëjve të kinemasë. Nëse Hollivudi ka pasur ndonjëherë një engjëll që i dha gjithçka artit të filmit në pak vite jetë, ai ishte Adam Somner.

Ky ishte filmi i tij i fundit si Executive Producer, por historia e tij në kinema ishte shkruar shumë kohë më parë. Adam Somner ishte një nga ndihmës-regjisorët më të mëdhenj që ka njohur industria e filmit. Një profesionist që qëndroi pranë dhe punoi krah për krah me disa nga regjisorët më të mëdhenj të planetit si Steven Spielberg, Martin Scorsese, Alejandro González Iñárritu, Paul Thomas Anderson dhe Ridley Scott.
Ai ka qenë pjesë e disa prej filmave që kanë formësuar kinemanë moderne, si Saving Private Ryan, Munich, War Horse, Bridge of Spies, The Post, Licorice Pizza, Roma, The Irishman, etjerë. Filma që sot janë pjesë e historisë së artit të shtatë.

Unë pata fatin ta njoh nga afër më 7 shtator 2014 gjatë xhirimeve të filmit Bridge of Spies të Steven Spielberg. Ishte një e diel e bukur shtatori, por skenat i kishim brenda. Aty pashë nga afër një ndihmës-regjisor të palodhur, të kudondodhur dhe mbi të gjitha jashtëzakonisht profesional. Ishte nga ata njerëz që e kuptonin vizionin e regjisorëve të mëdhenj pa pasur nevojë për shumë fjalë. Dhe kjo vinte nga një aftësi e rrallë për komunikim me aktorët dhe gjithë trupën e filmit.

Unë isha vetëm pesë muaj në botën e filmit dhe emocionet ishin të papërshkrueshme. Por Adam Somner ishte nga ata njerëz që të ndihmojnë të kapërcesh frikën dhe të japësh më të mirën nga vetja. Më udhëzoi, më orientoi dhe mbi të gjitha më bëri të kuptoj se në sheshxhirim gjithçka fitohet me durim, disiplinë dhe shumë dublime.

Në atë film luaja një reporter të Luftës së Ftohtë të vitit 1961 dhe duhej t’i thosha vetëm dy fjalë personazhit të Tom Hanks- “Flash back”. Ishte bërë pothuajse një garë se kush do ta thoshte atë fjali nga radhët e reporterëve. Por ishte Adam Somner ai që i propozoi Spielberg emrin tim, për shkak të ngjashmërisë që kisha me reporterët e vendeve sovjetike që kishin ardhur të mbulonin gjyqin e “spiunit” Rudolf Abel, të luajtur nga Mark Rylance, i cili më pas fitoi edhe Oscar për rolin dytësor.

Nuk do ta harroj kurrë momentin kur më vendosi duart mbi supe për të më dhënë sinjalin e nisjes sapo dera e sallës së gjyqit do të hapej. Ishte një gjest i vogël në vetëm një skenë, por për një aktor të ri ishte një botë e tërë besimi.

Dhe fati më trokiti sërish disa vite më vonë në filmin The Post, përsëri me Steven Spielberg dhe Tom Hanks, kësaj radhe bashkë me legjendën e kinemasë Meryl Streep. Në atë film unë luaja policin njujorkez të viteve 70-të që mbronte personazhin e saj nga protestuesit e Watergate në Hotel Plaza. Edhe një herë tjetër një eksperiencë e paharrueshme nën drejtimin dhe udhëzimet e Adam Somner.

Por ndoshta kjo është madhështia e njerëzve si ai. Ata nuk kërkojnë të jenë në qendër të kamerës. Ata janë ata që bëjnë që kamera të tregojë historinë në mënyrën më të përsosur.

Sot Hollivudi ka humbur një nga arkitektët e heshtur të filmave të mëdhenj. Një njeri që nuk kërkoi kurrë dritat e skenës, por që i dha dritë qindra skenave që do të mbeten përjetë në historinë e kinemasë.

Dhe për mua, ai do të mbetet gjithmonë ai njeri që më vendosi duart mbi supe në një sheshxhirim dhe më tha vetëm një fjalë: “Go.”

Por në të vërtetë, pa e thënë me zë, ai po më thoshte shumë më tepër se ajo, se “Tani është momenti yt.”

Dhe ndoshta ai moment ishte pikërisht ajo pikënisje nga ku mori rrjedhë edhe rrugëtimi im shumëvjeçar në botën e filmit.

Sot një ditë para Oscar-it të 98-të, Adam Somner prehet në paqe por Hollivudi do të vazhdojë të bëjë filma të mëdhenj… por një pjesë e shpirtit të tyre do të mbajnë gjithmonë emrin e tij.

Duke u kthyer nga xhirimet në Long Island, rastësisht veshi më zuri një bisedë në greqisht nga një radio lokale. Nuk ishte aspak çudi. Komuniteti grek në shtetin e Nju Jorkut është ndër më të mëdhenjtë dhe më të organizuarit, falë edhe gjeneratave të hershme të emigrimit.

Por ajo që më tërhoqi vërtet vëmendjen ishte tema e emisionit. Në prag të festës së pavarësisë së tyre, moderatorët kishin ngritur një ide që po trajtohej si një kauzë kombëtare: që muaji mars të njihet në Shtetet e Bashkuara si Muaji i Trashëgimisë Greke (Greek Heritage Month).

Në SHBA, marsi tashmë njihet si Muaji i Historisë së Grave (Women’s History Month) dhe njëkohësisht si Muaji i Trashëgimisë Irlandezo-Amerikane (Irish-American Heritage Month). Megjithatë, drejtuesit e emisionit argumentonin se edhe komuniteti grek meriton një hapësirë të tillë institucionale për shkak të historisë dhe kontributit të tij në shoqërinë amerikane. Dhe për ta arritur këtë, sipas tyre, duhet vetëm një gjë, një iniciativë e organizuar e komunitetit dhe një lobim serioz në Kongresin amerikan.

Ajo që më bëri më shumë përshtypje ishte reagimi i menjëhershëm i dëgjuesve. Që nga momenti kur ideja u hodh në ajër, shumë anëtarë të komunitetit grek e mbështetën publikisht, madje duke u shprehur të gatshëm ta mbështesin financiarisht këtë nismë. Për ta, nuk ishte thjesht një ide mediatike, por një projekt identitar për kombin e tyre.

Idetë që lidhen me identitetin dhe historinë kombëtare gjithmonë të ndezin mendimin. Dhe pikërisht në atë moment më erdhi një pyetje e natyrshme- pse të mos ketë edhe komuniteti shqiptar një nismë të tillë?
Shqiptarët në Shtetet e Bashkuara kanë një histori të gjatë, një komunitet aktiv dhe mbi të gjitha një raport të veçantë me Amerikën. Shqipëria dhe shqiptarët njihen gjerësisht si ndër miqtë më besnikë të Shteteve të Bashkuara. Një partneritet që është dëshmuar në histori, në politikë dhe në qëndrime strategjike ndër dekada. Nëse një komunitet shqiptar do të organizohej seriozisht për një nismë të tillë, lobimi në Kongres nuk do të ishte aspak një mision i pamundur.

Pyetja që lind natyrshëm është- se cili muaj do të ishte më i përshtatshmi?

Shumëkush mund të mendojë menjëherë për nëntorin, për shkak të pavarësisë së Shqipërisë. Por në SHBA nëntori është tashmë Muaji i Trashëgimisë së Amerikanëve Vendas, një muaj me peshë të madhe historike dhe simbolike. Pikërisht për këtë arsye, personalisht nuk do ta zgjidhja nëntorin për një iniciativë të tillë.
Për mua, zgjedhja më e natyrshme do të ishte muaji janar. Një muaj që lidhet drejtpërdrejt me datëlindjen e figurës më emblematike të historisë shqiptare, Gjergj Kastrioti Skënderbeu.

Figura e Skënderbeut nuk është vetëm simbol i identitetit kombëtar shqiptar. Ai është një figurë historike që lidhet edhe me historinë e Evropës dhe të Perëndimit, si një nga mbrojtësit më të njohur të qytetërimit evropian në shekullin XV. Historia e tij nuk është thjesht histori shqiptare, por  është pjesë e narrativës së rezistencës dhe mbrojtjes së vlerave perëndimore.

Dhe ka edhe një fakt interesant se muaji janar nuk figuron aktualisht në listën zyrtare të muajve të trashëgimisë në Shtetet e Bashkuara. Kjo do të thotë se ekziston një hapësirë reale që një komunitet i organizuar mund ta propozojë dhe ta mbrojë një iniciativë të tillë.

Sigurisht, një ide e tillë nuk bëhet realitet vetëm me entuziazëm. Ajo kërkon organizim komunitar, mbështetje institucionale, angazhim të shoqatave shqiptaro-amerikane dhe mbi të gjitha një strategji serioze lobimi në Kongres.

Por nëse komunitete të tjera arrijnë ta bëjnë, pse jo edhe shqiptarët?

Ndoshta ka ardhur koha që edhe komuniteti shqiptar në Amerikë të mendojë më ambiciozisht për mënyrën se si përfaqëson historinë dhe identitetin e vet në hapësirën publike amerikane.

Sepse do të ishte një moment historik për çdo shqiptaro-amerikan si dhe për kombin shqiptar në tërësi,  që një ditë muaji janar të njihej zyrtarisht në Shtetet e Bashkuara si Muaji i Trashëgimisë Shqiptaro-Amerikane.
​
Dhe ndoshta është koha që kjo ide të mos mbetet vetëm një mendim i lindur rastësisht nga një radio në Long Island, por të kthehet në një nismë reale të komunitetit shqiptaro-amerikan.

Ky Big Brother ka prodhuar shumë debate, por në fund do të mbahet mend për dy figura,  Ledion Liço dhe Rogert Sterkaj.

Njëri për mënyrën se si e drejton lojën me inteligjencë dhe ekuilibër, tjetri për mënyrën se si e trondit atë duke refuzuar të jetojë me maska.

Ledion Liço po dëshmon se moderimi i një formati si Big Brother nuk është thjesht prezantim televiziv, por një ushtrim i vërtetë inteligjence dhe vetëkontrolli. Të menaxhosh njerëz të izoluar për muaj të tërë brenda një shtëpie, ku presioni psikologjik është ekstrem dhe ku 100 mijë dollarë janë në lojë, kërkon më shumë se profesionalizëm edhe  karakter.

Ledioni e peshon çdo fjalë. Edhe kur tensionet shpërthejnë dhe banorët kalojnë kufijtë e arsyes, ai nuk e humbet qetësinë dhe nuk bie në nivelin e konfliktit. Ky është dallimi mes një moderatori të zakonshëm dhe një moderatori që e kupton se Big Brother nuk është vetëm spektakël, por edhe një eksperiment social.

Edhe me banorin më problematik, ai di të komunikojë dhe ta orientojë drejt lojës. Sepse për drejtuesin e Big Brother, çdo banor është i barabartë, madje edhe ai që krijon tension, sepse mban gjallë dinamikat e lojës. Sepse në atë shtëpi nuk shohim vetëm banorët. Shpesh shohim veten tonë si shoqëri. Dhe pikërisht aty hyn në lojë Rogert Sterkaj. Ai hyri si antihero. I ashpër, provokues, pa diplomacinë që shumë të tjerë e përdorin si maskë. Por në një shtëpi ku shpesh dominon hipokrizia, ndodh diçka interesante, se ai që nuk fsheh asgjë fillon të duket më i sinqerti.

Në jetën reale ne jemi mësuar me një fenomen të njohur, me njerëzit që në publik shfaqen si engjëj që derdhin lot krokodili, ndërsa në momentin e parë të provokimit tregojnë një fytyrë krejt tjetër. E njëjta gjë ndodh edhe në Big Brother Albania 5. Ka banorë që ndërtojnë me kujdes imazhin e viktimës, me buzëqeshje të buta dhe me lot që dalin në momentin e duhur. Por mjafton një përplasje me Rogertin dhe maska bie. Në atë moment publiku sheh diçka tjetër, atë  nervin, arrogancën, agresivitetin e fshehur pas moralit të rremë.

Rogerti, edhe sikur të shkojë në një milion nominime, ka gjasa që publiku ta shpëtojë përsëri.

Dhe kjo është arsyeja pse publiku shpesh zgjedh të mbajë në lojë pikërisht atë që duket më i rrepti. Jo sepse njerëzit duan konflikt, por sepse duan autenticitet.

Ironia është se shpesh ne si shoqëri jemi shumë më të ashpër me një reality show sesa me realitetin tonë të  përditshëm . Nuk revoltohemi gjithmonë kur shohim hipokrizi në politikë apo në jetën publike, por reagojmë fort kur ajo shfaqet në një shtëpi televizive.

Big Brother nuk është një universitet morali, por është  një pasqyrë. Dhe ndonjëherë pasqyra nuk na tregon atë që duam të shohim. Në këtë pasqyrë, Ledion Liço përfaqëson ekuilibrin dhe arsyen që mban lojën në binarë. Ndërsa Rogert Sterkaj përfaqëson atë impuls brutal që shpesh e detyron të vërtetën të dalë në sipërfaqe.

​Dhe ndoshta ky është mësimi më i mirë i këtij sezoni, se në një botë ku maskat janë bërë normale, ndonjëherë edhe një antihero shërben për të rikujtuar vlerën e sinqeritetit. Sepse në fund të ditës , publiku nuk voton gjithmonë për më të qetin apo më të bukurin, por shpesh për atë që, edhe me ashpërsinë e tij, na detyron të shohim të vërtetën dhe na tregon se ku fshihet e keqja

​Thuhet shpesh se fati vjen vetëm një herë në jetë. Nëse fati i kombeve dhe i shteteve lidhet me vendimmarrjen e presidentëve të Shteteve të Bashkuara, atëherë Kosova pa dyshim përfaqëson një nga rastet më domethënëse të historisë moderne. Ndërhyrja vendimtare e administratës së Bill Klinton solli atë që sot Kosova e gëzon si realitet politik, pavarësinë nga regjimi shtypës i Sllobodan Millosheviç.

Ky është një fakt historik i pakontestueshëm, i pamundur për t’u fshirë nga memoria e një kombi që pagoi lirinë e tij me gjak. Vendimi u mor pa hezitim, në një moment kur bota po vëzhgonte, por vetëm një qendër reale pushteti veproi.

Duke parë zhvillimet e fundit në Iran, paralelet historike bëhen të pashmangshme. Prej më shumë se katër dekadash, ky shtet është mbajtur nën kontrollin e një regjimi teokratik autoritar, që e ka izoluar shoqërinë iraniane dhe e ka kthyer jetën e qytetarëve të saj pas në kohë. Goditjet dhe presioni i shtuar ndaj strukturave të pushtetit kanë tronditur seriozisht themelet e regjimit të udhëhequr nga Ali Khamenei, duke krijuar ndoshta krizën më të madhe të legjitimitetit që ai ka përjetuar ndonjëherë.

Në këtë kontekst, roli i Donald Trump shihet nga shumëkush si faktor vendimtar, si një president që nuk heziton të marrë vendime të forta, edhe kur ato shoqërohen me kosto politike dhe rreziqe strategjike. Për herë të parë pas shumë vitesh, fati i një populli të shtypur u vendos në tryezën e vendimmarrjes globale pa kalkulime të gjata diplomatike dhe pa frikën e prishjes së një “ekuilibri” artificial.

Ashtu si në rastin e Kosovës, historia tregon se regjimet më të ngurta nuk rrëzohen domosdoshmërisht nga proceset e gjata, por nga momentet kur pushteti përballet me vendime të guximshme. Nëse koha do ta konfirmojë këtë kthesë edhe për Iranin, mbetet për t’u parë. Por një gjë është e sigurt, ndonjëherë, fati i popujve ndryshon vetëm sepse dikush, në momentin e duhur, vendos të mos mendohet dy herë.

Një element që e veçon qasjen e Trump nga paraardhësit e tij është mënyra se si ai e koncepton fuqinë amerikane, jo si instrument të pafund negociatash, por si mjet presioni të drejtpërdrejtë. Ai nuk ndërtoi politikë mbi iluzionin e reformimit të regjimeve autoritare nga brenda, por mbi bindjen se disa sisteme pushteti kuptojnë vetëm gjuhën e forcës dhe të kostos reale. Kjo filozofi, e zhveshur nga romantizmi diplomatik, e ka bërë Trump një figurë të debatueshme në Perëndim, por njëkohësisht një faktor real destabilizues për regjime të ngrira prej dekadash.

Në rastin e Iranit, ky stil veprimi ka thyer një tabu të vjetër ndërkombëtare, idenë se status quo-ja, sado represive, është më e sigurt se përballja. Trump zgjodhi përballjen, duke e vënë regjimin për herë të parë përballë rrezikut ekzistencial, jo thjesht izolimit ekonomik apo retorikës simbolike. Pikërisht këtu qëndron pesha historike e vendimmarrjes së tij, jo në premtimin e një demokracie të menjëhershme, por në krijimin e një çarjeje reale në një sistem pushteti që deri dje dukej i pathyeshëm.

Historia nuk lëviz nga fjalimet, por nga vendimet. Dhe historia është brutalisht selektive, kur ajo mban mend vetëm ata që, në momentin kritik, nuk u fshehën pas procedurave. Ashtu siç Kosova u bë realitet politik sepse dikush mori përgjegjësinë e plotë të veprimit, edhe sot fati i popullit iranian po vihet në provë nga e njëjta logjikë, se se tiranitë nuk bien nga lodhja e kohës, por nga tronditja e forcës.

Roli i Trump nuk qëndron te simpatia apo antipatia që ngjall, por te fakti se ai prishi një ekuilibër të rremë që për dekada ushqeu regjime represive në emër të “stabilitetit”. Ky është momenti kur historia ndalon së qenë neutrale. Ose mbron status quo-në e dhunës, ose hap një çarje ku popujt e shtypur shohin për herë të parë mundësinë reale të ndryshimit.
​
Në fund, fati i kombeve nuk vjen shpesh. Por kur vjen, ai nuk troket dy herë. Dhe ata që hezitojnë ta kuptojnë këtë, zakonisht mbeten vetëm si fusnota në librat e historisë.

Mjafton të hedhësh një sy mbi shkëmbimin e mesazheve të zbardhura në dosjet hetimore të Jeffrey Epstein për të kuptuar se si funksiononte rrjeti i prostitucionit të nivelit të lartë, si një industri e heshtur, e mirëorganizuar dhe e mbrojtur nga pushteti. Nuk bëhet fjalë për raste sporadike, por për një prostitucion elitar, që tronditi themelet e botës politike, financiare dhe mediatike globale.

Në këtë kontekst del edhe emri i Mise Beqirit, modele shqiptare që jetonte në Europën Veriore, e përmendur në komunikime dhe materiale që lidhen me dosjen Epstein. Rasti i saj nuk është as përjashtim dhe as kuriozitet periferik. Përkundrazi, ai shërben si një sinjal alarmi, një “kuti Pandore” që tregon sesa thellë është zhytur elita botërore në shfrytëzimin e trupit të femrës, shpesh deri në kufijtë kriminalë të përfshirjes së të miturve.

Ajo që e bën edhe më tronditës këtë realitet është fakti se New York City rezulton një nga qendrat ku ky mekanizëm ka funksionuar për vite me radhë. Një metropol i ëndrrave dhe i mundësive, i kthyer paralelisht në terren rekrutimi për vajza të reja me ambicie për modeling dhe karrierë publike. Ëndrra u është shitur si shans, ndërsa realiteti ka qenë shfrytëzim.

Dosjet e Epstein tregojnë qartë se femrat nuk u përdorën për t’u ndihmuar në karrierë, por për të ushqyer haremet e elitës, ku interesat ekonomike, politike dhe personale ishin shumë më të mëdha sesa ambicia e një vajze për të ndërtuar një karrierë të ndershme. Faktet flasin vetë se asnjë nga vajzat që kaluan në orbitën e këtij rrjeti nuk arriti të ndërtojë një karrierë reale. Përfitimi ishte minimal, ndërsa abuzimi maksimal.

Më tronditës bëhet rasti kur, sipas komunikimeve të përfshira në dosjen Jeffrey Epstein, del se Mise Beqiri në një rast tenton të veprojë edhe si hallkë ndërmjetëse, duke u përpjekur të afrojë shoqe të saj në rrethin e Epstein. Premtimet që përcilleshin ishin të njëjtat që ky mekanizëm kishte përdorur vazhdimisht: udhëtime, luks, kontakte, “mundësi karriere” dhe akses në një botë që për vajza të reja dukej e paarritshme ndryshe.

Ky element nuk e zhvendos përgjegjësinë nga figura qendrore e këtij rrjeti kriminal, por tregon si funksiononte skema e rekrutimit,  përmes besimit personal, miqësisë dhe iluzionit të suksesit të shpejtë. Vajzat nuk afroheshin nga struktura formale, por nga njerëz që njihnin, që i besonin dhe që vetë ishin tashmë të kapur në rrjet. Ky është mekanizmi klasik i shfrytëzimit modern, ku viktima kthehet në instrument, shpesh pa e kuptuar plotësisht dimensionin kriminal të zinxhirit ku është futur.     

Dosjet e Epstein nuk tregojnë vetëm abuzim seksual, por edhe një arkitekturë të ftohtë manipulimi, ku çdo hallkë shërbente për të ushqyer sistemin. Në këtë prizëm, rasti i Mise Beqirit nuk lexohet thjesht si histori individuale, por si pjesë e një modeli më të gjerë që shpjegon pse ky rrjet funksionoi për vite me radhë pa u thyer, sepse nuk dukej si krim, por si “mundësi”. Dhe pikërisht kjo e bën edhe më të rrezikshëm.

Përfshirja e Mise Beqirit në dosjen Epstein tregon anën e errët të një bote që ka ekzistuar gjithmonë, por që rrallëherë është denoncuar nga viktimat. Jo për mungesë dhimbjeje, por për mungesë force për t’u përballur me një sistem të blinduar nga pushteti dhe frika.

Nuk është aspak çudi të mendohet se lista të ngjashme ekzistojnë ende, të mbajtura larg syrit publik nga njerëz të fuqishëm që vazhdojnë aktivitetin kriminal nën petkun e respektabilitetit. Si rasti i sipërpërmendur, ka dhjetëra e qindra histori të ngjashme në botë, dhe vitet e fundit vihet re një përhapje shqetësuese edhe tek vajzat shqiptare.

Ajo që bie në sy është mosha gjithnjë e më e re, udhëtimet e shpeshta drejt destinacioneve ekzotike dhe jashtëzakonisht të shtrenjta, pa asnjë burim të dukshëm të ardhurash. Vizita në Nju Jork dhe shtete të tjera amerikane, pa agjendë profesionale, pa kontrata modeling apo projekte konkrete, por me ekspozim të vazhdueshëm luksi në rrjetet sociale, luks që nuk shoqërohet kurrë me transparencë financiare.

Në këtë pikë lind një pyetje legjitime, se cilat janë kriteret reale që u mundësojnë disa prej këtyre vajzave të përfitojnë me lehtësi vizë amerikane, në një kohë kur qytetarë të tjerë refuzohen edhe pse kanë të ardhura të ligjshme, punë apo biznese të dokumentuara?

Dyshimi është i pashmangshëm: për një kontingjent të caktuar “mise-sh”, kriteret duken të panevojshme,  mjafton që një dorë e fortë të sponsorizojë shpenzimet, udhëtimet dhe shërbimet e tyre.

Ky nuk është moralizim. Është një alarm shoqëror. Sepse pas imazheve luksoze dhe jetës “perfekte”, fshihet shpesh një realitet i errët shfrytëzimi, ku trupi i femrës kthehet në monedhë këmbimi për interesat e elitës. Dhe rasti Epstein me emra konkretë si ai i Mise Beqirit na tregon se sa e shëmtuar mund të jetë kjo botë, kur dritat fiken dhe dosjet hapen.

Ishte viti i fundit para se të mbyllja kapitullin grek të jetës sime dhe të nisesha drejt Shteteve të Bashkuara. Një pasdite e zakonshme kafeje në periferi të Tiranës, tek “Ariu”, u kthye pa e kuptuar në një moment reflektimi politik dhe profesional. Jo për shkak të luksit të ambientit,  të cilin kurrë nuk e kam konsideruar kriter vlere, por për shkak të një pranie që simbolizonte shumë më tepër sesa një individ. Ai ishte Rezart Taçi, i rrethuar nga truproja, si një figurë pushteti paralel.

Me një instinkt gazetaresk sytë më ndalën jo te njeriu, por te skena,  mbrojtje, distancë, heshtje, kontroll. Pyeta nipin tim Landin se kush ishte. Përgjigjja e tij ironike – “ky është bosi që solli AC Milan në Shqipëri, madje donte ta blinte” – ishte më shumë se një shaka. Ishte përkufizimi perfekt i mënyrës se si në Shqipëri ndërtohet miti përmes futbollit, spektaklit dhe parasë, jo përmes transparencës.

Si gazetar me mbi dy dekada përvojë, veçanërisht në Greqi, e di shumë mirë se futbolli nuk është kurrë vetëm futboll. Ai është portë hyrëse në pushtet, ndikim, marrëdhënie politike dhe pastrim imazhi. Kur një individ, pa një histori të qartë industriale apo financiare, shfaqet si aksioner, bamirës dhe “shpëtimtar” klubi, pyetja nuk është si ia doli, por pse iu lejua.

Historia e Taçit është historia klasike e tranzicionit shqiptar, sesi një emigrant i thjeshtë në Itali, i punësuar në sektorin e shërbimeve, që brenda një kohe rekord shndërrohet në milioner strategjik, i lidhur me shtetin, sportin dhe median. Bamirësia e ekspozuar, donacionet, eventet publike, pra, të gjitha elementë të njohur për këdo që ka hetuar mekanizmat e riciklimit të parasë dhe ndërtimit të një alibie sociale.

Si reporter, kam mësuar se gjithmonë ekzistojnë dy skena, si ajo që transmetohet nga kamerat dhe ajo që ndodh pas tyre. Nga njëra anë, një sipërmarrës “model” që kontribuon për sportin dhe shoqërinë dhe nga ana tjetër, takime të mbyllura si ajo natë, me  truproja, lëvizje diskrete dhe një arrogancë pushteti që nuk buron nga ligji, por nga imuniteti politik.

Kulmi i kësaj historie ishte privatizimi i ARMO-s, gjatë qeverisjes së demokratëve. Një nga aferat më të errëta të pasurisë publike shqiptare. Një aset strategjik, teorikisht fitimprurës, i dhënë pa transparencë, pa garë reale dhe pa një plan zhvillimi të besueshëm. Askush nuk shpjegoi kurrë pse u përzgjodh ai, mbi ç’kritere, dhe kush përfitoi realisht nga rrënimi i mëtejshëm i rafinerive.

Këtu nuk bëhet fjalë për dështim biznesi. Bëhet fjalë për model shtetëror, të kapjes së ekonomisë nga individë të lidhur me politikën, përdorimin e privatizimeve si instrument transferimi pasurie dhe heshtjen institucionale si bashkëpunim kriminal.

Në Shqipëri, gjatë viteve të tranzicionit, mbi 70% e privatizimeve strategjike rezultuan, ose të dështuara,
ose të rishitura, ose të falimentuara brenda pak vitesh. Ky është një raport disproporcional krahasuar me rajonin, ku norma e dështimit të privatizimeve strategjike luhatet nga 15% në Slloveni deri në 30% në Rumani.

Në këtë kontekst, rasti i ARMO nuk është përjashtim, por shembull tipik. Një aset energjetik, me kapacitet rafinimi dhe treg të garantuar, që në vend të modernizimit përfundoi në degradim teknik, humbje të vazhdueshme, borxhe zinxhir ndaj shtetit dhe punëtorëve.

Në asnjë ekonomi funksionale nuk blihet një rafineri për ta lënë të rrënohet, përveçse kur qëllimi nuk është prodhimi, por qarkullimi i parasë.

Në Itali, pas skandalit “Calciopoli”, u evidentua qartë se futbolli ishte përdorur për akses në qarqe politike, riciklim imazhi, ndërtim besueshmërie publike. Por ndryshimi thelbësor është ky se  në Itali, pastrimi i parave përmes sportit u godit me konfiskime masive. Në Shqipëri, për vite me radhë, ai u konsiderua “sipërmarrje”.

Për vite me radhë, drejtësia heshti. Dosjet u pluhurosën, ndërsa personazhet u shndërruan në VIP-a të paprekshëm.

Statistikat e organizatave ndërkombëtare flasin qartë se  Shqipëria për dekada ka qenë në top 5 vendet europiane për informalitet ekonomik, me nivele mbi 45–50% të PBB-së. Në një ekonomi të tillë, milionerët nuk krijohen nga inovacioni, por nga pozicionimi në nyjet ku takohen shteti, importet, energjia dhe monopoli.

Në Rusi, midis viteve 1992–1998, mbi 60% e pasurive strategjike kaluan në duar private, shumica e tyre përmes procedurave jo-transparente, pa detyrim real investimi afatgjatë.

Figura si Roman Abramoviç u shfaqën fillimisht si “sipërmarrës”, u legjitimuan përmes sportit, filantropisë dhe lidhjeve ndërkombëtare, dhe vetëm më vonë u kuptua se pasuria e tyre nuk buronte nga tregu, por nga riciklimi i aseteve shtetërore.

Shqipëria nuk pati luksin e Bashkimit Sovjetik, por pati një tranzicion të shpejtë dhe pa filtra. Dhe këtu qëndron paralelizmi. Privatizimet strategjike shqiptare, përfshirë ARMO, ndodhën në një mjedis,  pa kontroll të origjinës së kapitalit, pa mekanizma penalizues për dështimin, pa përgjegjësi reale për degradimin e aseteve.

Sot, kur flitet për “drejtësi të re”, emri i Taçit rikthehet jo si rastësi, por si domosdoshmëri. Akuzat për pastrim parash, rreziku i një dënimi deri në 13 vite burg dhe konfiskimi i rreth 18 milionë eurove nuk janë thjesht çështje penale individuale, por janë provë nëse shteti shqiptar ka vullnet të godasë arkitektët e tranzicionit kriminal apo do të ndëshkojë vetëm zbatuesit periferikë.

Prandaj, kur sot flitet për hetime për pastrim parash, për shifra si 18 milionë euro dhe rrezik dënimi deri në 13 vite burg, nuk kemi të bëjmë me një rast individual. Kemi të bëjmë me një test sistemik- A është Shqipëria në gjendje të rishikojë mënyrën se si u krijuan “elitat ekonomike” e saj?

Si gazetar, nuk më intereson fati personal i askujt. Më intereson precedenti ekonomik. Sepse nëse një model që prodhoi dhjetëra ARMO të vogla e të mëdha nuk çmontohet, atëherë edhe drejtësia, edhe tregu, edhe morali publik mbeten thjesht dekor. Sepse nëse kjo histori mbyllet sërish pa përgjegjësi reale, atëherë nuk kemi dështim të drejtësisë, kemi vazhdimësi të krimit të veshur me kollare.

Ajo pasdite në “Ariu” nuk ishte rastësi. Ishte një fotografi e tranzicionit shqiptar, të një  pushteti pa përgjegjësi, pasuri pa histori dhe heshtje që kushton më shumë se çdo deklaratë politike.
​
Dhe kur një shoqëri fillon ti normalizojë të gjitha këto, atëherë problemi nuk është individi, por sistemi që e prodhoi.

Vjosa Osmani është kthyer në një figurë qendrore të debatit politik shqiptar, brenda dhe jashtë Kosovës. Kjo vëmendje nuk lidhet vetëm me funksionin që ajo mban, por me pozicionimin e saj të ri në një moment vendimtar, në afrimin e fundit të mandatit dhe nevojën për të ndërtuar një shumicë të re politike për rizgjedhje.

Popullariteti i saj aktual është më i lartë se në momentin e zgjedhjes si Presidente, çka tregon se Osmani ka ditur të lexojë rrethanat dhe të adaptohet. Megjithatë, ky popullaritet nuk është i garantuar dhe as i pakushtëzuar. Ai është produkt i një ekuilibri delikat mes politikës së brendshme, raporteve rajonale dhe marrëdhënieve ndërkombëtare.

Rikthimi i saj në politikën partiake, konkretisht në hapësirën e trashëguar nga Ibrahim Rugova, do të ishte një lëvizje e vështirë dhe potencialisht regresive. Ajo forcë politike ndodhet sot larg kohezionit, autoritetit dhe rolit që kishte në të kaluarën. Për Osmanin, një rikthim i tillë nuk do të ishte vazhdimësi politike, por hyrje në një terren të konsumuar dhe pa ndikim real.

Në këtë kuptim, synimi për një mandat të dytë presidencial paraqitet si opsioni më racional. Por ky synim kërkon një transformim të rolit të saj,  nga një figurë e identifikuar me një krah politik, në një presidente që ruan distancë nga partitë dhe kërkon legjitimitet më të gjerë institucional.

Kjo qasje shpjegon edhe afrimin e saj me Kryeministrin e Shqipërisë, Edi Rama. Nuk bëhet fjalë për harmoni ideologjike, por për pragmatizëm politik. Rama përfaqëson një faktor ndikimi në opinionin publik kosovar, veçanërisht në segmentet opozitare, dhe ky fakt nuk mund të injorohet nga askush që synon rizgjedhje konsensuale.

Në planin ndërkombëtar, Osmani ka investuar dukshëm në marrëdhënien me Shtetet e Bashkuara, veçanërisht përmes kontaktit të drejtpërdrejtë me Presidentin Donald Trump. Ky raport ka vlerë më shumë simbolike sesa operative, por në politikë simbolika shpesh është po aq e rëndësishme sa përmbajtja. Në një periudhë tensionesh dhe mesazhesh kontradiktore nga Prishtina zyrtare, Osmani ka tentuar të paraqitet si faktor stabiliteti dhe vazhdimësie në raport me Uashingtonin.Kjo qasje ka ndihmuar në mbushjen e një vakumi të perceptuar diplomatik, i cili shpesh i është atribuar qeverisë së Albin Kurtit.

Kjo e ka vendosur atë, herë pas here, në një rol korrigjues ndaj politikës së qeverisë Kurti, pa hyrë drejtpërdrejt në konflikt, por duke ruajtur një profil të veçantë diplomatik. Marrëdhënia mes tyre mbetet funksionale, por është e qartë se interesat politike nuk janë gjithmonë të mbivendosura.

Për t’u rizgjedhur Presidente, Osmani nuk ka nevojë vetëm për shumicën qeverisëse, por edhe për vota nga opozita. Pikërisht këtu hyn pesha indirekte e Edi Ramës, jo si vendimmarrës, por si referencë politike për një pjesë të spektrit opozitar kosovar, sidomos për ata që ndihen të përfaqësuar nga qëndrimet e tij ndaj çështjeve të luftës dhe figurave të UÇK.  Sidomos,qëndrimet e tij kritike ndaj Gjykatës Speciale dhe përpjekjet për ndërkombëtarizimin e kësaj kauze kanë rezonuar si në Kosovë ashtu edhe në Shqipëri. Pikërisht në këtë kauzë, Osmani dhe Rama kanë gjetur pika të përbashkëta, duke ndërtuar një bashkëpunim të heshtur, por të dukshëm, dhe që  perkthehet si një afrim funksional mes tyre. Pra, pa deklarata të bujshme dhe pa aleanca formale, por me një komunikim të qartë politik. Një afrim që i shërben të dyja palëve, pa i ekspozuar ndaj kostove të drejtpërdrejta.
​
Në këtë fazë, Vjosa Osmani po luan një lojë më të matur se më parë. Jo domosdoshmërisht më idealiste, por më realiste. Nëse kjo strategji do të mjaftojë për një mandat të dytë, varet jo vetëm nga aleatët që po ndërton, por edhe nga aftësia e saj për të ruajtur balancën mes pavarësisë institucionale dhe domosdoshmërisë politike.

E kam njohur në picerinë e familjes patriotike sarandiote Dajko, në Gudhi të Athinës. Ishin vitet kur sapo kishte përfunduar karrierën e tij brilante Fotis Strakosha, i cili e merrte të birin, Thomasin e vogël, me vete kudo që shkonte. Marrëdhëniet e Fotit me njerëzit e afërt kishin mbetur gjithmonë të pandryshuara, saqë karriera dhe fama nuk kishin ndikuar aspak në to. Ai vinte shpesh bashkë me familjen në picerinë e mikut tim, Almend Dajko, duke i dhënë Thomasit mundësinë të mos shkëputej nga traditat e trashëguara prej prindërve.

Ndoshta pikërisht kjo e ka bërë atë që është sot, përveçse një talent i madh, Thomas Strakosha është edhe një djalë i mirë, i sjellshëm dhe me karakter. Mesa duket, Foti e kishte kuptuar herët se talenti të sjell famën dhe paranë, por kurrë nuk të bën njeri nëse nuk merr edukimin e duhur. Dhe këtë edukim ai kishte nisur t’ia jepte që fëmijë, duke e marrë me vete në çdo hap të jetës, për t’i treguar se thjeshtësia është rruga më e sigurt drejt dashurisë së njerëzve.

Ishin vite kur kudo flitej për babain e tij, por askush nuk e imagjinonte se i njëjti fat, madje edhe më i madh do ta priste djalin. Këtë e dinte vetëm i ati, i cili i kishte zbuluar herët aftësitë e Thomasit dhe e kishte orientuar drejt akademive elitare të futbollit.

Përtej portës dhe dritave të stadiumit, Thomas Strakosha mbetet një njeri i thjeshtë. Ata që e njohin nga afër flasin për një djalë të rezervuar, larg protagonizmit artificial, që zgjedh gjithmonë punën në heshtje në vend të fjalëve të mëdha. Është nga ata futbollistë që nuk e kërkojnë vëmendjen, por e fitojnë atë natyrshëm, sepse e meritojnë falë këmbënguljes së tyre. Disiplina, përulësia dhe respekti për fanellën janë parime të trashëguara nga i ati, jo si fjalë, por si mënyrë jetese.

Që i vogël, Thomas është rritur mes gjuhëve, kulturave dhe përgjegjësisë së të qenit “djali i portierit Strakosha”. Një barrë që shumë të rinj do ta kishin ndjerë si peshë, por ai e ktheu në motivim. Nuk u ngut kurrë të fliste për veten, por la gjithmonë që të fliste loja. Edhe në momentet më të vështira të karrierës, kur konkurrenca ishte e fortë dhe pritshmëritë të pamëshirshme, ai zgjodhi durimin në vend të justifikimeve dhe profesionalizmin në vend të ankesës. Madje, sipas deklaratave të vetë Fotit në media, sot shpesh i thonë se ai është “babai i Thomas Strakoshës”. Dhe ai ndihet jashtëzakonisht krenar për këtë, sepse karriera e tij brilante nuk u shua, por mori vazhdimësi përmes një trashëgimie që çdo baba do ta ëndërronte.

Suksesi i Thomas Strakoshës duket se nuk ka të ndalur. Ai po shndërrohet në vlerë si vera e vjetër, që sa më shumë kalojnë vitet, aq më i lartë bëhet niveli i tij. Kjo shihet jo vetëm te kombëtarja, por edhe te klubi i tij aktual, AEK i Athinës, ku gjithçka duket se lidhet me emrin e tij. Pritjet e tij vendimtare në ndeshjet e mëdha kanë sjellë rezultate pozitive dhe e kanë ngritur skuadrën në krye të klasifikimit. Nuk është rastësi që transferimi i tij ishte dëshirë dhe këmbëngulje personale e presidentit të AEK-ut, Dinos Iliopoulos. Rrallëherë kemi parë një president klubi kaq të lidhur emocionalisht me një lojtar, dhe  aq më tepër me një portier. Tradicionalisht, tifozët e drejtuesit dashurohen me golashënuesit. Por te AEK kjo logjikë është përmbysur. Sot, për ta, Strakosha është simboli i skuadrës. Një status i pazakontë për vitet e para në një klub të ri, por i fituar me shpirt luftarak,  i heshtur në fushë, por gjigant në pritje. Pritje që jo vetëm shpëtojnë ndeshje, por po ndërtojnë kryesimin në Superligën Greke. Pritje që e bëjnë portierin jo thjesht lojtar, por shtyllë identiteti.
​
Në një epokë futbolli ku zhurma shpesh vlen më shumë se përmbajtja, Thomas Strakosha është dëshmi se madhështia mund të jetë më mirë e heshtur për të. Ai nuk ka nevojë të flasë shumë, sepse flet porta që mbron. Nuk ka nevojë të ndërtojë mitin e vet, sepse po ndërton trashëgiminë që ja la i ati. Dhe ndoshta suksesi i tij më i madh nuk janë fama apo titujt, por fakti se,  ashtu siç e deshi i ati, mbi të gjitha u bë njeri… e  pastaj bëhesh kampion.

Pa asnjë diskutim, ky është BB VIP më i fortë që është parë ndonjëherë. Këtë herë kemi vërtet versionin origjinal të eksperimentit social, ashtu siç është konceptuar në thelb, pra  një pasqyrë e shoqërisë reale, me të gjitha ngjyrat e saj, pa përjashtime dhe pa kozmetikë morale.

Shoqëria sot nuk është homogjene dhe as ideale. Ajo përbëhet nga të gjithë, nga i miri, i keqi, i buti, i ashpëri, empatikët dhe brutalët. Nëse i përjashtojmë këto kategori nga një format që pretendon të na tregojë se kush jemi, atëherë BB humbet kuptimin e tij. Ne nuk e kuptojmë veten duke parë vetëm atë që na pëlqen, por edhe atë që na shqetëson, na bezdis dhe na vë përballë kufijve tanë moralë.

Edhe personazhi që konsiderohet “më brutal” është pjesë e jetës sonë të përditshme, sado që shpesh refuzojmë ta pranojmë. Në realitet, shumë prej nesh kërkojnë ndihmë tek psikologu për të mësuar si të përballen me njeriun që u ka vështirësuar jetën. BB thjesht e përqendron këtë përvojë në një hapësirë të mbyllur, ku reagimet nuk mund të shmangen. Pyetja thelbësore është- si reagojmë ndaj të mirës dhe ndaj të keqes?

Natyrshëm, publiku anon nga heroi pozitiv. Por as filmi, as jeta reale, nuk funksionojnë pa elementin negativ. Drama pa konflikt nuk ekziston. Pastaj, se kush e luan më mirë rolin,  kjo është një aftësi më vete. Verdikti final nuk vjen nga banorët, por nga publiku, i cili vendos sa i nevojshëm është elementi negativ për ekuilibrin e lojës.

Nëse shoqërisë sonë i veshim vetëm rrobat që na pëlqejnë dhe jo ato që realisht i përkasin, atëherë thjesht po mashtrojmë veten. Formula e ideatorëve të BB nuk ekziston pa këtë dualitet. Sepse jeta kolektive është një përzierje e vazhdueshme e të mirës dhe të keqes.  Edhe pse në reality show një banor mund të zgjedhë vetë një “rol”, ai nuk është aktor filmi me skenar të shkruar. BB nuk është kinematografi, por është realitet spontan, i paparashikueshëm. Banorët nuk drejtohen nga jashtë, por ata veprojnë sipas strategjisë së tyre, instinktit dhe karakterit real. Pikërisht këtu qëndron vështirësia sesa është shumë e vështirë të luash gjatë një personazh që nuk përputhet me natyrën tënde reale.

Për këtë arsye, ky edicion është më i fortë edhe krahasuar me kohën e Luiz Ejllit, i cili e dominoi lojën nga fillimi deri në fund, pa pasur një kundërshtar të fortë negativ. Madje, ai u detyrua të mbante njëkohësisht edhe rolin e pozitiv dhe të konfliktualit, për t’i dhënë dinamikë shtëpisë.

Ndërsa tani, A-ja dhe Zh-ja i BB VIP 5 është  Rogerti. Banori që ka zgjedhur hapur të ndërtojë personazhin negativ dhe që, përmes gravitetit të tij, ka tërhequr të gjithë lojën rreth vetes. Dominimi këtë herë nuk vjen nga heroi pozitiv, por nga heroi negativ.

Ai vepron me një ftohtësi kalkuluese, nuk kursen askënd që nuk është në orbitën e tij dhe nuk joshet nga komplimentet fallco. Ai i njeh dhe i lexon ato. Ka gjetur mënyrën e tij të sjelljes dhe, deri tani, po rezulton e suksesshme.

Prandaj, edhe në këtë Big Brother VIP Albania 5, nuk do të ishte aspak çudi që publiku të zgjedhë si fitues personazhin negativ. Sepse edhe kjo është një meritë loje, aftësia për të mbajtur gjallë interesin, për të krijuar tension dhe për të argëtuar audiencën. Në fund të fundit, BB është një spektakël dhe publiku shpërblen atë që e mban të lidhur pas ekranit.

Ashtu si në kinematografi, ku Akademia e Oskareve ka shpërblyer jo rrallë edhe role negative të interpretuara mjeshtërisht, pse të mos ndodhë e njëjta gjë edhe në BB? Pse fituesi të mos jetë një personazh i tillë, kur ai ka ditur të ndërtojë narrativën e tij, të mbajë peshën e konfliktit dhe të drejtojë dinamikën e lojës?

Sepse, në thelb, të luash bindshëm rolin e “të keqit” në një reality show,  pa skenar, pa prerje dhe pa mbrojtje,  kërkon po aq talent, zgjuarsi dhe vetëkontroll sa të jesh heroi pozitiv. Dhe kjo, pa diskutim, është një zotësi që meriton të njihet.

Sepse në fund të fundit, BB është një show argëtues. Dhe audienca, ashtu si në kinematografi, argëtohet më shumë kur brenda skenarit ekziston edhe ai që shkon kundër rrjedhës. Sepse kështu është jeta jonë, bardh e zi. Çdo përpjekje për ta paraqitur ndryshe nuk është moralizim, por është vetëmashtrim.