Një histori njerëzore nga Greqia që nuk shfaqet në media

Pas gjashtëmbëdhjetë vitesh, e gjeta aty ku e kisha lënë,  në të njëjtën banesë, në të njëjtin heshtim.

Panajota, motra e vetme në jetë e mamasë që më ka adaptuar, që tani  jeton e vetmuar, e përkulur nga vitet dhe nga një shëndet që nuk fal më. Dikur ishte quajtur më e bukura e fshatit,  sot ishte thjesht një grua e mbetur vetëm me kujtimet.

Ajo ishte një nga katër motrat e familjes Fakaj, rritur në varfëri, në periferi të Lamias, në një kohë kur jeta u mësonte njerëzve të mbijetonin me pak, por të ndanin gjithçka. Martesat i shpërndanë secilën në drejtime të ndryshme. Vetëm më e vogla, Dina, nuk u largua kurrë nga fshati Perivoli. Ajo i qëndroi besnike shtëpisë së fëmijërisë deri në frymën e fundit, në vitin 2018. Sot jeton vetëm Panajota, ngaqë edhe motra e madhe, Arritija, u nda nga jeta gjatë pandemisë.

Kthimi në Greqi ishte edhe një kthim te njerëzit. Takimi i parë ishte me Elenin, kumbarën e nënës sime. Për të, ajo kishte qenë gjithmonë një motër e dytë. Vitet kishin kaluar rëndë, por kujtesa e saj jo. Edhe pse pranë një shekulli jetë, ajo nuk kishte harruar asnjë emër, asnjë fytyrë, asnjë lidhje. U përlot kur pa dikë që nuk e priste më , jo për një rikthim të bujshëm, por për rikthimin e një kujtese që kishte mbetur e gjallë. Nuk më kishte harruar fare me një kujtese për ta patur zili.

Ajo dhe motrat e tjera kishin kaluar fëmijërinë në vitet e luftës civile, kur Greqia ishte e mbuluar nga skamja. “Ju shqiptarët na kujtoni veten tonë,” thoshin shpesh motrat. Por që thia Eleni donte ti rikujtonte përsëri duke thënë- “Edhe ne dikur nuk kishim asgjë, përveç shpresës.” Një fjali e thjeshtë, që mbante brenda gjithë përvojën e mungesës dhe dinjitetit.

Koha e ndryshoi vendin. Greqia u rrit, u modernizua, u pasurua. Edhe fshati ndryshoi fytyrë. Por për to, kthimi i shpeshtë nuk ishte nostalgji romantike, por  ishte nevojë për të mos humbur rrënjët. Sepse bashkë me to do të humbnin edhe historinë e përbashkët.  Dina e kishte kuptuar këtë më mirë se kushdo. Ajo këmbëngulte që prona dhe shtëpia e fëmijërisë të mbeteshin simbol i familjes, jo objekt përçarjeje. Edhe pse njëra motër kishte ndërruar jetë vite më parë, bëhet fjalë për mamanë time, Evangjelonë, por ajo thoshte se trashëgimia nuk ndahet me pasaportë, por me kujtesë dhe drejtësi. “Ka lënë një djalë,” thoshte. “Dhe atij i takon pjesa e vet.”

Edhe kur të tjerët dyshonin, ajo përgjigjej qetë se  kujdesi dhe besnikëria nuk kanë kombësi. Dhe ndonjëherë, ata që nuk janë lidhur me gjak, janë më pranë se shumë të tjerë.

Pas vdekjes së saj, trashëgimia nuk u kthye në betejë. Përkundrazi. Një nga trashëgimtarët e tjerë, djali i Arretisë, Theodhori, refuzoi çdo vendim pa marrë më parë pëlqimin e palës tjetër, edhe kur bashkia shfaqi interes për pronën. Një gjest i rrallë në një realitet ku shpesh drejtësia humbet nëpër korridoret e gjata të gjykatave.
​
Kjo histori nuk është për prona. Është për një etikë që po zhduket,  për ndershmërinë, për kujdesin ndaj të moshuarve, për besnikërinë ndaj atyre që na rritën edhe kur nuk kishin detyrim. Është për një trashëgimi që nuk matet me metra katrorë, por me mënyrën se si nderojmë kujtimet dhe njerëzit që na bënë ata që jemi.